ODDZIAŁ MUZEUM ZAMEK W JANOWCU

24-123 Janowiec, ul. Lubelska 20

tel./ fax 81 8815228, 4643677

e-mail: zamekjanowiec@kazimierz-muzeum.pl

zastępca dyrektora ds. Oddziału Muzeum Zamek w Janowcu: Honorata Mielniczenko

tel. 81 4643672

Zamek w Janowcu nad Wisłą jest siedzibą jednego z oddziałów Muzeum Nadwiślańskiego. Zamek bastejowy wzniesiony na początku XVI w. i rozbudowywany do XVIII wieku był siedzibą magnackich rodów Firlejów, Tarłów i Lubomirskich. Z jego budową związani są wybitni architekci i rzeźbiarze: Santi Gucci Fiorentino, Giovanni Battista Falconi i Tylman z Gameren. Muzeum Nadwiślańskie przeprowadziło zabezpieczenie ruiny i dokonało częściowej odbudowy zamku.

Rzut przyziemia zamku

WYSTAWA HISTORYCZNA
tzw. Dom Północny: swego rodzaju pałac, dobudowany w 1 poł. XVI wieku do wcześniej istniejącego muru obronnego. Jego autorstwo przypisuje się architektowi Santi Gucci Fiorentino. W trzech salach na parterze zgromadzono eksponaty poświęcone przeszłości zamku, kolejnym właścicielom, historii obiektu oraz dziejom jego konserwacji.

WYSTAWA FOTOGRAFICZNA "PORTRET ZAMKU"
Budynek Bramny: mieści się w Skrzydle Wschodnim zamku i spełniał niegdyś, poza funkcją bramy, także rolę mieszkalną. Po obu stronach przejazdu znajdują się kazamaty. Wystawa zorganizowana została w kazamatach po prawej (północnej) stronie przejazdu. W dwóch kazamatach umieszczono zestawy 2-zdjęciowe. Zdjęcia górne, czarno-białe, pokazują stan poszczególnych fragmentów zamku w ostatnich latach sprawowania opieki przez ostatniego prywatnego właściciela ruin zamku, Leona Kozłowskiego (lata 70. XX w.). Zdjęcia dolne, kolorowe (autorstwa fotografika Wojciecha Santarka), pokazują ten sam fragment zamku według stanu na dzień dzisiejszy. Celem tak skonstruowanej wystawy jest udzielenie odpowiedzi na pytanie: co zrobiono przez ponad ćwierć wieku, kiedy właścicielem jest Muzeum Nadwiślańskie.

Dwór z Moniak - Wybudowany w latach 1760-1770 we wsi Moniaki, niedaleko Urzędowa na Lubelszczyźnie. Drewniany z mansardowym dachem, pobitym gontem, wyróżnia się regularnym ukształtowaniem wnętrza charakterystycznym dla dworów z drugiej połowy XVIII wieku. Przeniesiony do Janowca w latach 1978-1985. We dworze znajduje się stała wystawa wnętrz domu ziemiańskiego oraz pokoje gościnne.

Stodoła z Wylągów pod Kazimierzem - drewniana XIX wieczna stodoła. Jej wnętrze służy organizacji koncertów i spektakli teatralnych.

Spichlerz z Podlodowa - drewniany z XIX w. przeniesiony z Podlodowa nad Wieprzem. Wewnątrz wystawa etnograficzna: sztuka ludowa, rzemiosła lokalne, transport wodny, rybołówstwo.

Spichlerz z Kurowa - pochodzi z przełomu XIX/XX w. Drewniany na podmurówce, na planie wydłużonego prostokąta, jednokondygnacyjny. Dach naczółkowy kryty gontem. Usytuowany na wzgórzu zamkowym w Janowcu stanowi istotny składnik istniejącego tam zespołu dawnego budownictwa drewnianego.

ZAMEK

Zamek i miasto Janowiec

Miasto i zamek Janowiec położone są w zachodniej części województwa lubelskiego nad rzeką Wisłą w jej środkowym, przełomowym odcinku. Walory krajobrazowe a także sąsiedztwo położonego na przeciwległym brzegu Wisły Kazimierza Dolnego - miasteczka słynącego renesansowymi kamienicami i spichlerzami, czynią to miejsce atrakcyjnym turystycznie. Zamek bastejowy w Janowcu nad Wisłą wzniesiony został w latach 1508 - 1526 staraniem Mikołaja Firleja hetmana wielkiego koronnego i przez ponad 150 lat pozostawał we władaniu Firlejów - jednego z najpotężniejszych i wpływowych rodów ówczesnej Polski.


Pierwotnie zamek nie był przeznaczony na rezydencję właściciela. Ta znajdowała się w Dąbrowicy koło Lublina. Założony został na planie nieregularnego wieloboku, dostosowanego do konfiguracji terenu, na wysokiej skarpie pradoliny Wisły, u podnóża której znajduje się miasto Janowiec. Od początku obejmował obecne wymiary 121x 71 m. Składał się z poprzedzonego suchą fosą budynku bramnego z basteją, szyją bramną i reliktowo zachowanym przedbramiem, Wielkiej Bastei północno-wschodniej, narożnej baszty wschodniej (tzw. puntone), dwóch wież mieszkalno-obronnych (południowej i północnej). Elementy te, połączone murami kurtynowymi z systemem strzelnic tworzyły fortecę, mogącą pomieścić w razie zagrożenia ludność tej części dóbr firlejowskich wraz z dobytkiem.

Elewacja południowa

Całość wzniesiona z opoki górnokredowej wydobywanej w miejscowych kamieniołomach, uzupełnionej w niektórych partiach cegłą, otynkowana i dla podniesienia wyrazistości ozdobiona malowanymi biało-cynobrowymi pasami. Badacze obiektu podkreślają nowoczesność systemu obronnego zamku, z pełnym przystosowaniem do broni palnej, nawiązującego do równolegle powstających fortyfikacji południowoeuropejskich. Niewątpliwie, bastejowa fortyfikacja Janowca była w Polsce pocz. XVI wieku dziełem prekursorskim i musiała mieć wpływ na powstające później liczne zamki bastejowe na pograniczu południowo-wschodnim np. Kamieniec, Jazłowiec, Trembowla, Brzeżany, Klewań, Żółkiew i inne obecnie na obszarze Ukrainy.

Z końcem wieku XVI, forteca zaczęła tracić znaczenie militarne, na rzecz funkcji rezydencjonalnych. Kolejny właściciel, Andrzej Firlej w latach 1577-1587 wybudował renesansowe skrzydło pałacowe z attyką i krużgankami kolumnowymi od dziedzińca, wypełniające przestrzeń między narożną basztą a południową wieżą mieszkalną. Ściana z piętrowymi, kolumnowymi krużgankami przegrodziła przestrzeń założenia, tworząc reprezentacyjny Dziedziniec Wielki.

Budynek bramny

Prace te prowadził Santi Gucci Fiorentino, z pochodzenia Włoch, najwybitniejszy z architektów i rzeźbiarzy działających w Polsce w 2 poł. XVI wieku. Kolejny właściciel, Jan Karol Tarło, dokonuje w 1 poł. XVII wieku największej w dziejach rozbudowy zamku. Przebudowuje pałac Andrzeja Firleja i rozbudowuje go w kierunku zachodnim, tworząc górujące dziś nad miastem Skrzydło Południowe, flankowane od wschodu i zachodu cylindrycznymi wieżami. Jego wnętrza uzyskują bogaty wystrój sztukatorski o cechach wczesnego baroku rzymskiego, zachowany częściowo (obecnie po konserwacji) w apartamencie w Wieży Zachodniej. Jednocześnie w oparciu o pierwotne kurtyny obronne powstaje tzw. Dom Północny oraz czterokondygnacyjne Skrzydło Wschodnie z filarowymi krużgankami. Wielka Basteja, która jeszcze za Firlejów przestała pełnić funkcje militarne i została zabudowana, uzyskała od strony Dziedzińca krużganki. W tym okresie, elewację Skrzydła Wschodniego od strony fosy przyozdobiono rysunkami w tynku przedstawiającymi pieszych żołnierzy. Na skutek małżeństwa Barbary Tarło z Jerzym Sebastianem Lubomirskim marszałkiem wielkim koronnym i hetmanem polnym koronnym, zamek ok. 1654 r. przechodzi na ponad 125 lat w ręce potężnego rodu magnackiego Lubomirskich. Po 1667 r. na miejscu rozebranej wieży północnej powstaje zabudowa gospodarcza (tzw. czeladna), zaś na Małym Dziedzińcu, nad studnią kaplica oparta o mur z krużgankami. Wnętrza uzyskują nowe dekoracje malarskie i sztukatorskie w stylu Ludwika XV, powstają rokokowe ornamentalno-alegoryczne obramienia okien elewacji południowej, podkreślające pałacowy charakter zamku od strony miasta. W okresie tym udokumentowana jest działalność na zamku najwybitniejszego architekta baroku w Polsce Tylmana van Gameren z pochodzenia Holendra. Ostatni z Lubomirskich właściciel Janowca Marcin generał i marszałek wielki koronny, sprzedał zamek w 1780 r. Mikołajowi Piaskowskiemu. Przez cały wiek XIX zamek często zmieniał właścicieli, których nie stać było na utrzymanie kosztownej, wielkiej rezydencji. Znacznie zniszczony w okresie wojny Napoleona z Austrią, popadał w ruinę stając się zarówno dla właścicieli jak i okolicznej ludności źródłem pozyskiwania materiałów budowlanych.

Wieża zachodnia

W 1931 roku ruinę wraz z przylegającym 16- hektarowym parkiem kupił Leon Kozłowski. Pomimo wielu wysiłków i podejmowanych prac remontowych, nie był on w stanie zapobiec szybko postępującemu procesowi rozpadania się ruiny, do czego przyczyniły się znaczne uszkodzenia spowodowane ostrzałem artyleryjskim podczas II wojny światowej, czynniki atmosferyczne i porastająca ruiny roślinność. Resztki maleńkiego majątku Janowiec były zbyt małe, by zostać przejęte przez władze w ramach reformy rolnej 1945 r., dlatego Leon Kozłowski znany był jako jedyny prywatny właściciel zamku w komunistycznej Polsce. W 1975 r. zamek wraz z parkiem został zakupiony przez Muzeum Nadwiślańskie w Kazimierzu Dolnym z zamiarem zabezpieczenia konserwatorskiego ruin i utworzenia tu swojego oddziału. W 1976 r. rozpoczęto metodyczne badania archeologiczne i architektoniczno-historyczne. Badania te, prowadzone w zakresie rzadko spotykanym przy zabytkach architektury, pozwoliły na odczytanie wszystkich faz budowy i rozbudowy zamku. Początkowo, działania konserwatorskie miały na celu zachowanie trwałej ruiny, będącej znaczącym elementem krajobrazu kulturowego. Odstąpiono jednak od tej koncepcji na rzecz częściowej odbudowy i adaptacji na potrzeby muzealne. W 1993 r. powstał plan realizacyjny, który wcześniej przeprowadzone działania konserwatorskie i budowlane próbował scalić z wizją zamku - muzeum, niewielkiego hotelu i restauracji. W chwili obecnej, przy znacznym ograniczeniu środków finansowych (a właściwie ich braku), priorytetem staje się stabilizacja istniejącego stanu technicznego zamku, utrzymanie go i bieżąca konserwacja. Tworzona nowa koncepcja, oparta na nowoczesnym planowaniu i zarządzaniu, wymaga waloryzacji odkryć archeologicznych i architektonicznych i opracowania studium możliwości, łączącego priorytety konserwatorskie i nowe sposoby finansowania przedsięwzięcia. W odbudowanych wnętrzach zamku prezentujemy dwie wystawy stałe: jedną - dotyczącą historii zamku, drugą - fotograficzną zatytułowaną Portret Zamku prezentującą stan zamku przed pracami konserwatorskimi i obecnie. W okresie sezonu turystycznego (maj - październik) organizujemy również wystawy czasowe, w tym też okresie na zamku czynna jest kawiarnia. Mamy nadzieję, że spotkamy się w Janowcu, dokąd serdecznie zapraszamy.

na podst. tekstu Wojciecha Santarka

DWÓR I BUDYNKI GOSPODARCZE

Równolegle z pierwszą fazą prac na zamku, obok parku powstał zespół dworski złożony z zabytkowych, drewnianych budynków przeniesionych z pobliskich terenów Lubelszczyzny. W barokowym dworze z XVIII wieku mieści się ekspozycja wnętrz domu szlacheckiego i pokoje gościnne, w XIX wiecznym spichlerzu ekspozycja etnograficzna zaś w stodole organizowane są koncerty i spektakle teatralne.

DWÓR Z MONIAK

Jeszcze do niedawna Janowiec nad Wisłą znany był z ruin jednego z większych zamków w Polsce, wybudowanego przez Firlejów na początku XVI wieku. Dziś nie tylko monumentalne ruiny przyciągają zwiedzających, równie interesujący jest stary dwór, przeniesiony do Janowca z Moniak. Dwór polski to więcej niż architektura, to znacząca cząstka naszej kultury, by nie powiedzieć - naszej duchowości. Nie przypadkiem pisząc o dworach profesor Tadeusz Jaroszewski zacytował wiersz Bronisławy Ostrowskiej "Biała godzina": "Zapaliły się okna we dworze, w ganku z winogradem, świerszcze strzygą tak mocno, mój Boże, Gwiazdy świecą na niebie takiem bladem". Dwór wybudowany został w latach 1760-1770 we wsi Moniaki, niedaleko Urzędowa na Lubelszczyźnie w czasach, gdy właścicielami tej wsi byli Jakub Wierzbicki, chorąży żytomierski i jego syn Jacek, cześnik urzędowski; reprezentanci typowej sarmackiej szlachty.

Dwór z Moniak

Na tę miarę skrojony był ich dwór. Drewniany, z wielkim mansardowym dachem pobitym gontem wyróżniał się regularnym ukształtowaniem wnętrza, charakterystycznym dla dworów z drugiej połowy XVIII wieku. Siedmioosiowy, dwutraktowy z sienią biegnącą przez całą szerokość budynku. Po obu stronach sieni pokoje w jednakowym, symetrycznym układzie. W sumie liczył 9 pomieszczeń na parterze i jedno na pięterku nad gankiem. Późniejsze dzieje dworu nie są zbyt dobrze znane, wiadomo jednak, że dwór został zlicytowany w 1858 r., a nowym jego właścicielem został Ludwik Zembrzuski. W rękach tej rodziny dwór pozostawał aż do 1944 r. W tym czasie był zapewne wielokrotnie remontowany, ale najwięcej zmian przyniosła gruntowna przebudowa ( być może połączona z przeniesieniem dworu w inne miejsce) dokonana w 1909 r. według projektu Kazimierza Skórewicza (1866-1950). Architekt, absolwent Instytutu Inżynierii Cywilnej w Petersburgu, był autorem projektów min. dworu Marszałka Józefa Piłsudskiego w Sulejówku i gmachu Sejmu. Ale jego prawdziwą pasją była ochrona i konserwacja zabytków. Był współzałożycielem i jednym z bardziej czynnych działaczy Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości (od 1906 r.).

Pokój Pana Domu

Przebudowa dworu w Moniakach nastąpiła w czasie wielkiego powrotu idei dworu jako symbolu swojskości, rodzimości traktowanej jako przejaw stylu narodowego.Ideę tę na ziemiach polskich rozpropagował konkurs na dwór Krasińskich w Opinogórze rozstrzygnięty w 1908r. Najbardziej charakterystyczny dla tego konkursu był powrót do tradycji dworu polskiego; w tym tez duchu przeprowadził Skórewicz przebudowę dworu w Moniakach. Nie zmienił bryły, jedynie dwukolumnowy portyk w wielkim porządku zastąpił gankiem. Dość istotne zmiany przyniosła natomiast kolejna przebudowa dworu dokonana w 1914 r. już po wybuchu I wojny światowej. Wówczas pojawiły się liczne lukarny w dachu, dwór został po prostu przystosowany do przyjęcia większej liczby gości na czas wojny. Ostatnim administratorem dworu był Tadeusz Dąbrowski (mąż jednej z czterech córek Ludwika Zembrzuskiego i ojciec znakomitego archeologa profesora Krzysztofa Dąbrowskiego), który objął majątek i dwór w 1944 r. Po wojnie na mocy postanowień reformy rolnej majątek został przejęty przez państwo. W dworze znalazły się biura spółdzielni produkcyjnej z punktem skupu mleka, przez jakiś czas był tu posterunek milicji obywatelskiej. W rezultacie dwór został doprowadzony niemal do ruiny. Uratowało go przeniesienie do Janowca dzięki inicjatywie ówczesnego dyrektora Muzeum Nadwiślańskiego w Kazimierzu Dolnym, Jerzego Żurawskiego. Do potrzeb Muzeum dwór zaadaptował architekt Jerzy Kowarski - odbudowa, od przeniesienia poczynając, zamknęła się w latach 1977 - 1986. Na poddaszu urządzono pokoje gościnne, natomiast parter zajęła wystawa wnętrz dworskich. Odtworzenie pierwotnego wyglądu pokojów dworu było oczywiście niemożliwe, podjęto jednak próbę przywrócenia ich atmosfery. Tę w dworach tworzyły pokolenia, po każdym z nich coś zostawało, nawarstwiały się, tworzyły zbiór zwykle nie jednorodny, ale dający wyobrażenie o żyjących tu ludziach, ich zwyczajach, upodobaniach i czasie, w którym żyli. Szczególnie cenną pamiątką jest komplet mebli (tzw. salonik) utrzymany w stylu Księstwa Warszawskiego; cenny, ponieważ jest jedyną pozostałością z wyposażenia dworu jeszcze sprzed II wojny światowej. Podobnie jest w przypadku obrazów, tu wyróżnia się "Święta Rodzina z żebrakiem" z końca XVII wieku pędzla nieznanego malarza włoskiego. W historię dworu wprowadza portret wspomnianego już Tadeusza Dąbrowskiego z 1942 r. autorstwa wybitnego malarza Antoniego Michalaka.

Pokój Pani Domu

Układ ekspozycji oddaje przeznaczenie pokoi - jest Sień, Jadalnia, Salon, Pokój Pani Domu, Pokój Pana Domu (z licznymi przedmiotami np. strzelba, związanymi z polowaniami), Biblioteka. Nie pominięto bardziej intymnej strony życia mieszkańców dworu, obok pięknego i rzadkiego dość mebla tzw. pudrezy są naczynia do mycia się, a także niezbędny wówczas sprzęt, czyli nocnik (fajans z manufaktury w Kole). Naturalność i bezpretensjonalność ekspozycji sprawia, że istotnie można się tu poczuć jak gość zaproszony do dworu i chodzący po jego pokojach, czekając na gospodarzy, którzy za chwilę się zjawią. Jest jeszcze ogród, niegdyś zamkowy dziś włączony w przestrzeń dworu i integralnie z nim związany. Niewiele dziś pozostało dworów powstałych w XVIII wieku, ten w Janowcu, ocalony przed zupełnym zniszczeniem, wprowadza w tamten czas i przywołuje ducha sarmackiej jeszcze polskości.

Na podst. tekstu dr Waldemara Odorowskiego

DNI I GODZINY OTWARCIA MUZEUM:

- w okresie od 1 maja do 30 sierpnia w godz. :

wtorek - piątek od 10.00 do 17.00

soboty - niedziele od 10.00 do 17.00

poniedziałki nieczynne

dziedziniec i krużganki Zamku otwarte od wtorku do niedzieli w okresie od 1 maja do 30 sierpnia od 10.00 do 20.00, w środy od 10.00 do 17.00 

z wyjątkiem dni poświątecznych, Nowego Roku, pierwszego dnia Wielkanocy (zamknięte do godz. 13.00, od godz. 13.00 otwarte dla zwiedzających), 1 i 11 listopada oraz pierwszego dnia Bożego Narodzenia.

• do 25 osób - 70,00 zł
• 25 – 40 osób - 90,00 zł
• powyżej 40 osób - 100,00 zł

- odczyty, zajęcia warsztatowe - 150,00 zł

- udostępnienie miejsca przystosowanego do zorganizowania ogniska w parku w Janowcu – cena umowna nie niższa niż 122,00 zł (brutto)

- sesja ślubna na terenie Muzeum - 160,00 zł